انواع عشق در روانشناسی | نگاهی جامع به مفاهیم عاطفی و روانی عشق

عشق، یکی از پیچیده‌ترین، زیباترین و در عین حال گیج‌کننده‌ترین مفاهیم در روان انسان است. این احساس می‌تواند انسان را به اوج لذت یا به عمق درد و رنج بکشاند. در روانشناسی، عشق صرفاً یک احساس گذرا یا هیجان زودگذر نیست، بلکه پدیده‌ای چندوجهی است که ابعاد زیستی، شناختی، رفتاری و اجتماعی دارد.

در این مقاله، قصد داریم به بررسی انواع عشق در روانشناسی بپردازیم؛ از نظریه‌های علمی گرفته تا دسته‌بندی‌های عشق بر اساس احساس، شناخت، تعهد و تعاملات انسانی.

عشق از دیدگاه روانشناسی چیست؟

در روانشناسی، عشق معمولاً به عنوان یک پیوند احساسی عمیق میان افراد تعریف می‌شود. این پیوند ممکن است شامل:

• دلبستگی و وابستگی هیجانی

• مراقبت و توجه به طرف مقابل

• میل به نزدیکی جسمی و عاطفی

• پذیرش، احترام و ارزش‌گذاری

عشق می‌تواند اشکال مختلفی به خود بگیرد و در روابط دوستانه، خانوادگی، عاطفی و حتی کاری خود را نشان دهد. روانشناسان مختلف با توجه به مشاهدات و پژوهش‌های علمی، عشق را به دسته‌های گوناگونی تقسیم کرده‌اند.

نظریه مثلثی عشق رابرت استرنبرگ (Sternberg’s Triangular Theory of Love)

یکی از معتبرترین نظریه‌ها درباره عشق، نظریه “مثلثی عشق” از دکتر رابرت استرنبرگ است. او عشق را ترکیبی از سه مؤلفه اصلی می‌داند:

1. صمیمیت (Intimacy): نزدیکی، پیوند عاطفی و درک متقابل

2. شهوت (Passion): میل جنسی، هیجان و کشش جسمی

3. تعهد (Commitment): تصمیم به ماندن در رابطه و پایبندی بلندمدت

بر اساس ترکیب این سه مؤلفه، استرنبرگ هشت نوع عشق را معرفی می‌کند:

1. عشق بدون احساس (Non-love)

هیچ‌کدام از سه مؤلفه وجود ندارد. این نوع “عشق” در روابط سطحی، رسمی یا تصادفی دیده می‌شود.

2. دوستی (Liking)

فقط صمیمیت وجود دارد. افراد به هم نزدیک هستند، یکدیگر را درک می‌کنند، اما هیچ میل جنسی یا تعهدی در کار نیست.

3. شیفتگی (Infatuation)

تنها شهوت وجود دارد. در این نوع عشق، فرد دچار هیجان شدید و کشش جنسی یا ظاهری می‌شود، اما ارتباط عمیق یا تعهدی شکل نمی‌گیرد.

4. عشق پوچ (Empty Love)

فقط تعهد وجود دارد. بسیاری از ازدواج‌های سنتی یا روابط سرد بلندمدت در این دسته قرار می‌گیرند.

5. عشق رمانتیک (Romantic Love)

ترکیب صمیمیت و شهوت. دو نفر احساس نزدیکی و کشش دارند، اما شاید هنوز به تعهد نرسیده باشند.

6. عشق همراهانه (Companionate Love)

ترکیب صمیمیت و تعهد. این عشق بیشتر در روابط دوستانه بلندمدت یا ازدواج‌هایی با احترام متقابل دیده می‌شود.

7. عشق ابلهانه (Fatuous Love)

ترکیب شهوت و تعهد، بدون صمیمیت واقعی. تصمیم‌گیری‌های سریع برای ازدواج بر پایه کشش جنسی معمولاً در این دسته قرار می‌گیرد.

8. عشق کامل (Consummate Love)

ترکیب هر سه مؤلفه: صمیمیت، شهوت و تعهد. این ایده‌آل‌ترین شکل عشق است، اما نیازمند تلاش مستمر برای حفظ آن است.

دسته‌بندی‌های دیگر عشق در روانشناسی

علاوه بر نظریه استرنبرگ، روانشناسان دیگر نیز تلاش کرده‌اند انواع عشق را از دیدگاه‌های مختلف دسته‌بندی کنند. در ادامه، با برخی از این مدل‌ها آشنا می‌شویم.

عشق از دیدگاه روانکاوی (فروید)

زیگموند فروید، پدر روانکاوی، عشق را نتیجه کشش‌های ناهشیار می‌دانست. از نظر او، میل جنسی (لیبیدو) نقش اصلی را در شکل‌گیری عشق ایفا می‌کند. او معتقد بود که تجربه‌های کودکی و روابط اولیه با والدین، تأثیر زیادی بر شکل‌گیری عشق بزرگسالی دارند.

عشق از دیدگاه رفتارگرایی

رفتارگرایان عشق را نتیجه پاداش و تقویت مثبت می‌دانند. وقتی شخصی به ما حس خوبی می‌دهد، ما به او جذب می‌شویم. عشق در این دیدگاه، بیشتر نوعی پاسخ به تجربیات خوشایند است تا یک حالت درونی پیچیده.

عشق از دیدگاه انسان‌گرایانه (کارل راجرز و آبراهام مزلو)

در دیدگاه انسان‌گرایانه، عشق بخشی از نیازهای اساسی انسان برای خودشناسی و رشد فردی است. کارل راجرز عشق را مبتنی بر پذیرش بی‌قید و شرط می‌دانست. آبراهام مزلو نیز عشق را به دو دسته تقسیم کرد:

1. عشق کمبود (Deficiency Love): عشق برای پر کردن خلأها و نیازهای شخصی

2. عشق رشد (Being Love): عشق سالم و بالغ که منجر به رشد دوطرفه می‌شود

انواع عشق بر اساس روابط انسانی

عشق نه تنها از نظر روانی بلکه بر اساس نوع رابطه نیز قابل تقسیم‌بندی است. در ادامه، به برخی از انواع شناخته‌شده عشق اشاره می‌کنیم:

1. عشق عاشقانه (Romantic Love)

شامل هیجان، میل جنسی، صمیمیت و شیفتگی است. این نوع عشق معمولاً در آغاز روابط عاشقانه دیده می‌شود.

2. عشق دوستانه (Platonic Love)

عشقی غیرجنسی که بر پایه دوستی عمیق، احترام متقابل و درک روانی شکل می‌گیرد.

3. عشق خانوادگی (Familial Love)

عشقی که میان اعضای خانواده جریان دارد: عشق پدر و مادر به فرزند، عشق خواهر و برادر، و عشق میان نسل‌ها.

4. عشق هم‌نوع‌دوستانه (Agape)

عشق ایثارگرانه، بدون توقع و از خودگذشته. این عشق در روابط مادرانه، کمک به دیگران یا عشق معنوی به خداوند دیده می‌شود.

5. عشق خود (Self-love)

شکل سالمی از عشق که شامل احترام به خود، مراقبت از خود و پذیرش نقاط ضعف و قوت خود است.

عشق سالم vs. عشق ناسالم

عشق سالم ویژگی‌هایی دارد که در آن:

• دو طرف احساس امنیت، اعتماد و احترام می‌کنند.

• حد و مرزها مشخص است.

• فرد احساس رشد، حمایت و آرامش دارد.

اما عشق ناسالم می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• وابستگی بیمارگونه

• کنترل‌گری و سلطه‌طلبی

• احساس ترس، عدم امنیت یا تهدید

• نادیده‌گرفتن نیازهای شخصی

شناخت تفاوت بین عشق سالم و ناسالم می‌تواند به افراد کمک کند تا روابط خود را اصلاح یا از روابط مضر فاصله بگیرند.

عشق در مغز چگونه کار می‌کند؟

مطالعات تصویربرداری مغزی نشان داده‌اند که هنگام عاشق شدن، بخش‌هایی از مغز فعال می‌شود که با پاداش، لذت و دوپامین مرتبط هستند. همچنین، سطح اکسی‌توسین (هورمون عشق)، سروتونین و نورآدرنالین نیز تغییر می‌کند.

این دلایل زیستی نشان می‌دهند چرا عشق می‌تواند هیجان‌انگیز، وسوسه‌برانگیز و حتی اعتیادآور باشد.

چگونه عشق کامل را تجربه کنیم؟

با توجه به نظریه استرنبرگ، برای رسیدن به عشق کامل نیاز است که هر سه مؤلفه‌ی صمیمیت، شهوت و تعهد را در رابطه تقویت کنیم. پیشنهادات زیر می‌تواند مفید باشد:

• گفت‌وگوی صمیمانه و عمیق

• توجه به نیازهای جنسی طرف مقابل

• برنامه‌ریزی برای آینده و تعهد واقعی

• احترام و پذیرش تفاوت‌ها

• حل تعارضات با روش‌های سالم

نتیجه‌گیری

عشق مفهومی ساده نیست. روانشناسی عشق به ما کمک می‌کند بفهمیم چرا عاشق می‌شویم، چگونه انواع مختلف عشق را تجربه می‌کنیم، و چطور می‌توانیم عشق سالم و ماندگاری داشته باشیم. چه در آغاز یک رابطه باشید و چه سال‌ها از شروع آن گذشته باشد، آگاهی از جنبه‌های روان‌شناختی عشق می‌تواند کیفیت روابط شما را ارتقا دهد.